چهارده: آداب قرائت قرآن

براي قرائت قرآن در خود قرآن و روآيات اسلامي آدابي معين شده است كه به ترتيب عبارتند از:

1 – طهارت: يعني داشتن وضو براي قرائت و مس آن

لايمسه الا المطهرون      79 واقعه

2 – استعاذه: قبل از شروع آيات عبارت « اعوذبا... من الشيطان الرجيم » گفته شود

فاذا قرات القرآن فاستعذ با... من الشيطان الرجيم   98 نحل

3 – بسمله: يعني گفتن بسم ا... الرحمن الرحيم در آغاز هر سوره جز سوره برائت يا توبه و يا هر جايي كه نام خداوند در آغاز آيه آمده است

البته سوره توبه فاقد بسم ا... بوده و سوره نمل داراي دو بسم ا... است

ضمنا بسم الله جز در سوره حمد جزء سوره محسو ب نمي گردد ودر جمع ايات بحساب نميايد

اقرا باسم ربك الذي خلق          1 علق

قال اركبوا فيها باسم ا...          42هود

انه من سليمان انه بسم ا... الرحمن الرحيم    30 نمل

4 – با صوتي زيبا قرائت شود

5 – با دلي محزون قرائت شود

6 – بهنگام قرائت تفكر و تدبر در آيات الهي بشود كه همان ترتيل قرآن است

7 – رعايت ضوابط تجويدي     ورتل القرآن ترتيلا      4 مزمل

8 – به ميزاني كه ميسر است خوانده شود    فاقروا ما تيسر من القرآن20مزمل

9 – پيش از آغاز قرآن و در پايان آن صلوات فرستاده شود

ان ا... و ملائكه يصلون علي النبي يا ايها الذين آمنوا صلوا عليه و سلموا تسليما        56 احزاب

10 – در صورت استماع  قرآن سكوت كامل رعايت و در آن تدبر شود

و اذا قرء القرآن فاستمعوا له و انصتوا  لعلكم ترحمون          203 اعراف

درباب فضل قران(3459تا3479)- ثواب قرائت قران(3498تا3504)- قرائت قران ازروي مصحف(3505تا3509)

در پايان توصيه شده است سوره هاي كوچكتر قرائت شود چه حاوي معارف اسلامي و اخلاق و حكمتها است .

1 - وجود فنون بلاغي نظير كنايه – مجاز – تشبيه و . . .  در مورد ظرافت و علو مفاهيم

2 – الفاظ مشترك ايجاز تعريض . .

3 – حفظ قرآن از دستبرد و نقش عالمان دين در قبال جاهلان

ب: برخي از آيات محكم قرآن عبارتند از

1 – فمن يعمل مثقال ذره خيرا يره و من يعمل مثقال ذره شرا يره      ( سوره زلزال )

2 – سوره توحيد يا اخلاص از جمله آيات محكم است كه ساير آيات متشابه با آن سنجيده مي شوند .

ج: تاويل برخي از آيات بر اساس كتاب شيخ كليني ( كافي)

كلمه عهددرايه124 سوره بقره بمعناي امامت است- ايات امامانند(528تا530)- اهل ذكر امامانند(538تا546)- عالمان امامانند(547و548)- راسخين درعلم امامانند يعني اگاهان بتاويل(549تا551)- نعمت درقران امامانند(565تا568)- متوسمين امامانند(569تا573)- مراد از مثاني امامانند-مراداز اسماء الله امامانند-مراد از ستم بخدا ستم بامامان است(350تا359)- تاويلات قران درباره ولايت ائمه 92روايت(1080تا1171)- تاويلات قران ج8كافي

د: آيه ديگر از تشابه در قرآن

الله نزل احسن الحديث كتابا متشابها مثاني    ( كتابي با آيات شبيه به هم و بهم پيوسته )23زمر

تاويل از ريشه اول به معناي بازگردانيدن و رجوع به اصل است و مقصود از آن پي بردن به عمق و كنه آيات  الهي است زيرا آيات الهي يك مفهوم ظاهري دارند كه توسط دانشمندان و انديشمندان قابل درك و يافتن است . اما در بطن خود مفاهيم ديگري نيز دارند كه به تعبير قرآن تنها راسخين در علم از آن آگاهند و مراد از راسخين در علم همان معصومين ع مي باشند .

قرآن كريم در اين زمينه مي فرمايد

هو الذي انزل عليك الكتاب منه آيات محكمات هن ام الكتاب و اخر متشابهات فاما الذين في قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تاويله وما يعلم تاويله الا ا... والراسخون في العلم  7 آل عمران

البته امروزه با توجه به غيبت معصوم باب تاويل مسدود است

در پايان اين قسمت ذكر چند نكته لازم و مفيد است

قرآن را به دو گونه تفسير مي نمايند .

1 – آيات قرآن را با ساير آيات مقايسه و تفسير مي نمايند مانند روش مرحوم طباطبايي در تفسيرالميزان به اين روش تفسير قرآن با قرآن مي گويند به عنوان مثال در سوره حمد از سه دسته اشخاص صحبت شده است .

اول: انعمت عليهم: در آيات 3 و 4 سوره بقره اين دسته مومنين تعبير شده اند . الذين يومنون بالغيب و يقيمون الصلوه و مما رزقناهم ينفقون والذين يومنون بما انزل اليك و ما انزل من قبلك و بالاخره هم يوقنون    3و4 بقره

دوم: غيرالمغضوب عليهم: در اين رابطه در سوره بقره اينگونه آفراد به كآفران تعبير شده اند . آن الذين كفرواسواء عليهم ءانذرتهم ام لم تنذرهم لا يومنون . ختم ا... علي قلوبهم و علي سمعهم و علي ابصارهم غشاوه و لهم عذاب عظيم . 5 و6 بقره

سوم: و لاالضالين: در سوره بقره اين آفراد به منافقين تعبير شده اند .

ومن الناس من يقول امنا با... و باليوم الاخر و ما هم بمومنين يخاد عون ا... و الذين امنوا و مايخدعون الا انفسهم و ما يشعرون . . . از آيه 7 تا 20 بقره

2 – آيات قرآن را با روآيات مقايسه و تفسير مي نمايند اينگونه تفسير را تفسير روائي يا تفسير با اخبار و يا ماثورمي نامند .

البته فلاسفه ، عرفاء و دانشمندان علوم هريك بر اساس عقل ، دل و دانش مربوط به تفسير قرآن

قرآن كريم به زبان عربي نازل شده است و مسلمانان جهان از هر زباني تلاش دارند تا قرآن را به زبان اصلي بياموزند ليكن محققين براي آشنايي سريعتر همه مسلمانان با هر زباني تلاش بسياري نموده اند تا قرآن كريم را به زبانهاي مختلف ترجمه نمايند قطعا بيشترين ترجمه به زبان فارسي صورت پذيرفته و تعداد آنها بسيارست . معروفترين ترجمه قرآن كريم به زبان فارسي ترجمه مرحوم محي الدين قمشه اي است . قرآن كريم به زبانهاي زنده دنيا نظير انگليسي ، فرانسه ، چيني ، روسي ، اسپانيولي و تعداد ديگري از زبانهاي ديگر نظير اردو ، آلماني و سواحلي نيز ترجمه شده است .

ترجمه ها گاه تحت اللفظي است كه ذيل هر آيه آمده است و گاه ترجمه اي آزاد از آيه است كه در مقابل آن درج گرديده است . علاوه بر آن قرآن كريم به شعر نيز ترجمه شده است .

نمونه ترجمه دقيق فارسي عبارت بسم ا... الرحمن الرحيم  ، بنام خداوند عطا بخش خطا پوش

همانطور كه در بند دوم راجع به زبان و لهجه قرآن آمد براي اينكه قرآن به همان زبان و لهجه اصلي آن قرائت گردد علم تجويد تدوين گرديد . در اين علم دو بخش مهم وجود دارد يكي آشنايي با حروف و مخارج آن و ديگري آشنايي به صفات و احكام آن – همچنين در اين علم با علائم تجويدي نيز آشنا مي شويم .

براي قرائت قرآن نيز مراحلي وجود دارد كه عبارتند از:

روخواني – روان خواني – قرائت با تجويد و ترتيل – قرائت با صوت و لحن آهنگين

براي آشنايي بيشتر با جزييات موارد فوق به كتب تجويد مراجعه شود .

قرآن كريم در آية 4 سوره مزمل قرائت با تجويد را متذكر شده است .

ورتل القرآن ترتيلا    (4مزمل)

ترتيل خود نيز به سه صورت است . تحقيق -   تدوير- تحدير   ( 60-30-15)

روايات درخصوص ترتيل قران بصوت نيكو(3510تا3522)

قرآن كريم سه بار مورد جمع آوري و تنظيم قرار گرفته است .

الف ) در زمان حضرت رسول:  آن حضرت به اميرمومنان دستور فرمودند تا قطعات مختلفي را كه آيات الهي بر روي آنها  نوشته شده بود جمع آوري و حفظ نمايند . جمع آوري بشكل امروزي در زمان آنحضرت صورت پذيرفته است .

ب ) در زمان ابوبكر خليفه اول: در سال 12 هجري و بدليل كشته شدن بسياري از حافظان قرآن كريم در جنگ يمامه و احتمال از بين رفتن قرآن خليفه اول دستور داد تا به سرپرستي زيد بن ثابت قرآن كريم در يك مصحف جمع آوري و نسخه هايي از آن تهيه و به اطراف فرستاده شود .

ج ) در زمان عثمان خليفه سوم: به علت گسترش سرزمين اسلام در زمان خليفه سوم و نبودن نقطه و اعراب در قرآن كه موجب اختلاف در قرائت آن شده بود عثمان دستور داد كليه قرآنهاي موجود جمع آوري شده و سپس هياتي را به سرپرستي زيد ين ثابت مامور نمود تا مجددا قرآن تنظيم گردد . در اين هيات حضرت امير  نيز حضور داشتند . قرآن فعلي حاصل كار هيات ياد شده است . در آن زمان چند نسخه از آن تهيه و به شهرهاي مكه ، شام ، مدائن ، كوفه و يمن فرستاده شد .

هم اكنون نسخي از موارد ياد شده در موزة ملي پاريس و آستان قدس رضوي موجود است . لازم بذكر است در اينجا از مصحف علي ياد كنيم كه آن حضرت قرآن را بترتيب نزول سوره ها و آيات تنظيم فرمودند و بدنبال آن بيانات و تفاسيري را كه آن حضرت از رسول خدا درباره هر يك از سوره ها و آيات شنيده بودند بعنوان تفسير و توضيح آورده بودند كه اين مصحف مورد قبول خلفا قرار نگرفت و آن حضرت آنرا تحويل ائمه بعد از خود دادند

ضمنادر خصوص عدم وجوداخنلاف درقران رواياتي امده است.(3555تا3582)

پس از رحلت حضرت رسول قرائت هاي متفاوت از قرآن كريم بوجود آمد كه علت اصلي آن نبودن نقطه حركات و علائم در قرآنهاي اوليه بود و اين امر موجب گرديد تا در قرائت قرآن تفاوتهايي بوجود آيد . هم اكنون هفت قرائت از قرآن كريم موجود است كه منسوب به قراء سبعه و راويان آنهاست .

قرائتي كه در كشور ما متداول است منسوب به عاصم بن ابي النجودكوفي است مشهور به ابوبكر . او شيعه بود و علم قرائت را از عبدا... بن حبيب سلمي شاگرد حضرت امير آموخت و راوي معروف ايشان  حفص مي باشد .

ساير قراء معروف عبارتند از: عبدا... بن عامر دمشقي – هشام بن عمار دمشقي – عبدا... بن كئير – نافع بن عبدالرحمن حمزه بن حبيب كوفي – علي بن حمزه كسائي . محققين علوم قرآني علل اختلاف در قرائت را موارد زير اعلام داشته اند:

1-فقدان نقطه وعلائم دركتابتهاي اوليه(خط كوفي) 

2 – طرزنگارش

3 -  لغات متشابه و هم معني

4 -  عوامل تجويدي

5 -  لهجه هاي مختلف

6 -  واژه هاي معجمه

از طرف پيامبر چند نفر مامور به نوشتن وحي شدند كه آنان را كتاب وحي مي ناميدند .

تعداد كتاب وحي حداكثر 45 نفر بودند كه معروفترين آنها عبارتند از:

حضرت امير (ع) – زيدين ثابت – ابوبكر – عمر – ابن مسعود -  معاذبن جبل – ابي بن كعب

انشاء قرآن توسط حضرت رسول شخصا صورت مي پذيرفته است و بوسيله كاتبان روي برگهاي درخت خرما قطعات سنگ سفيد و تخته و پوست و استخوان شانه يا دنده گوسفند و شتر و پارچه و گاهي روي حرير كه آنها را صحف ناميده اند با خط كوفي نوشته ميشد .

سه: نزول قرآن و فترت ان

الف: نزول قرآن

قرآن كريم دوبار بر پيامبر گرامي اسلام نازل شده است .

1- بصورت دفعي و يكجا:

در شب قدر در ماه مبارك رمضان در سال 41 عام الفيل

قرآن كريم در 4 آيه به اين نزول دفعي اشاره نموده است ؛

انا انزلناه في ليله القدر1قدر

انا انزلناه في ليله المباركه 2 دخان

شهر رمضان الذي انزل فيه القرآن 185 بقره

نزل به الروح الامين علي قلبك193شعرا

در نزول دفعي قرآن از واژه انزال استفاده نموده است .

ضمنا بموجب روآيات اسلامي نزول دفعي قران درشب قدربوده و كليه كتب الهي به پيامبران خود در ماه رمضان نازل شده است (637تا645)

2-  بصورت تدريجي:

در طول 23 سال رسالت پيامبر از 27 رجب سال 40 عام الفيل در غار حراء تا رحلت ايشان  در 28 صفر سال 11 هجري .

به اين آيات توجه فرمائيد:

لاتحرك به لسانك لتعجل به آن علينا جمعه و بيانه فاذا قرآناه فاتبع قرآنه ثم آن علينا بيانه 17 قيامه

و لاتعجل بالقرآن من قبل آن يقضي اليك وحيه113 طه

و قرآنا فرقناه لتقرا علي الناس علي مكث و نزلناه تنزيلا 107 اسراء

و اذا بدلنا آيه مكان آيه وا... اعلم بما ينزل103 نحل

ماننسخ من آيه او ننسها نات بخير او مثلها 100 بقره  و ساير شواهد تاريخي و اسباب النزول

در خصوص نزول تدريجي قرآن از واژه تنزيل استفاده كرده است .

قابل ذكر است كه سوره حمد غير از نزول دفعي دوبار يكي در مكه و ديگري در مدينه بهنگام تغيير قبله از مسجد الاقصي به مسجد الحرام نازل گرديده است .

قرآن در اين مورد مي فرمايد:

و لقد اتيناك سبعا من المثاني و القرآن العظيم  88 حجر

ب: فترت نزول قرآن

نزول قرآن به پيامبر براي مدتي قطع گرديد كه اين امر را فترت مي نامند فترت در لغت به معني قطع تنفس ، حبس و تعطيل است . مدت اين دوره حداقل 12 روز و حداكثر 4 ماه بوده است . علت اين قطع نيز ظاهرا وعده ايست كه پيامبر به مشركين داده بودند بدون اينكه ان شاء ا... بگويند و اين ترك اولي موجب قطع وحي گرديد . پس از قطع وحي سوره والضحي نازل شد .

بسم ا... الرحمن الرحيم – والضحي و الليل اذا سجي ما ودّعك ربّك و ماقلي    ( 1 تا 3 ضحي )

آيه قرآن در مورد ترك اولي پيامبر چنين است:

و لا  تقولن لشي اني فاعل ذلك غدا الا آن يشاءا... 23كهف

مستحب است در ابتدا سوره والضحي تا سوره ناس تكبيرو تهليل و تحميد گفته شود .

« لا اله الا ا... وا... اكبر ولله الحمد »

استثناء يعني آن شاءا... گفتن

چهار: شان نزول قرآن

شان نزول آيات و سوره هاي قرآن همان سببي است كه موجب نزول قرآن شده است كلا سه عامل سبب نزول بوده است .

1-     سوال پيامبر: مانند اينكه حضرت رسول (ص) از خداوند مساله اصحاب كهف را مي پرسند و سوره كهف نازل مي شود

2-     لزوم حكم از جانب خداوند: مانند صدور دستور روزه براي مسلمانان پس از هجرت آنان از مكه به مدينه

كتب عليكم الصيام كما كتب علي الذين من قبلكم لعلكم تتقون  179 بقره

3-     وقوع حادثه: مانند نزول سوره تبت از سوي خداوند كه از حادثه توطئه ابولهب و همسرش عليه پيامبر خبر داد.

بطور كلي تعداد 150 نفر سبب نزول آيات و سوره ها بودند كه شرح آن در اسباب نزول آمده است

الف) زبان و لهجة قرآن

قرآن به زبان عربي نازل شده است و با توجه باينكه پيامبر اهل جزيره العرب و از قبيله قريش بودند لذا به لهجة حجازي و قريشي تكلم مي فرمودند بنابراين سعي تمام قاريان قرآن بر اين است كه اين كتاب عزيز را به همان زبان و لهجة پيامبر قرائت كنند .

امروزه زبان عربي يكي از شش زبان رسمي در سازمان ملل متحد است و علاوه بر 22 كشور عربي كه به زبان عربي تكلم مي كنند در كشورهاي اسلامي به عنوان زبان دوم به كار ميرود به عبارت ديگر بيش از يك ميليارد نفر از مردم جهان با زبان عربي آشنايي دارند .

اصل شانزدهم قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران تدريس زبان عربي را در دوره متوسطه الزامي دانسته است.

در قرآن كريم در 12آيه بمساله زبان قرآن اشاره شده است كتاب  فصلت آياته قرآناعربيالقوم يعلمون 3 فصلت  سايرآيات عبارتنداز 12احقاف-58دخان-3زخرف-7شوري-28زمر-195شعرا-2يوسف-113طه-37رعد-103نحل و44فصلت زبان عربي و عبر ي جزء زبانهاي سامي محسوب ميشود.

ب: رسم الخط قرآن

در صدر اسلام قرآن با رسم الخط كوفي نوشته مي شد كه كلمات آن داراي نقطه ، حركات و علائم نبودند ليكن بعدا رسم الخط نسخ كه داراي سهولت و زيبايي بيشتري بود جايگزين آن شد و اين رسم الخط تا كنون جاريست . در ايران قرآن را بخط فارسي كه معروف به نستعليق است نگاشته اند .

غالب قرآنهاي موجود در ايران و كشورهاي اسلامي بخط عثمان طه نويسنده معروف عربستان سعودي است . بهترين امتياز كار اين نويسنده تنظيم قرآن در صفحات با آيات كامل است و لذا آيه 282 بقره كه طولاني ترين آيه قرآن است در يك صفحه گنجانده شده ( ص 48  ) و كل آن در 604 صفحه تنظيم گرديده است هر صفحه 15 خط باستثناي صفحات اول و آخر .

ضمنا پيامبر اسلام امي بودند و هرگز خط ننوشتند وتنها به امضاء خود مي پرداختند .

آيه 48 عنكبوت چنين بيان ميدارد:

و ماكنت تتلوا من قبله من كتاب و لا تخطه بيمينك اذا لارتاب المبطلون .